KUMSAL ŞİMŞEK
TÜRKLERDE HÜKÜMDARLIĞIN SEMBOLÜ
Hayvanların kendilerine özgü birtakım özellikleriyle çeşitli kişilere, olaylara ya da nesnelere benzetilmesi; tüm dünyada olduğu gibi Türk tarihinde ve kültüründe de önemli yeri olan bir durumdur. Atalarımızın kullandığı hayvan sembollerinden bazıları geçmişteki inançlarımızdan olan Gök Tanrı dini ile ilgiliyken, bazıları da sonradan çeşitli yollarla etkisinde kaldığımız Hristiyanlık, Budizm ve Maniheizm gibi dinlerle ilgilidir. Bunlardan bazıları kimi zaman bir hükümdarın bizzat kendi adı olarak ya da kimi zaman unvan olarak kullanılmıştır. Peki, kültürümüzde önemli bir yere sahip olan “aslan”ın sembolik anlamları nelerdir?
Türklerde hayvan sembolizminin önemli ögelerinden biri olan aslan; bir burç olarak aynı isimle anılmasının yanı sıra, büyük ölçüde alplik ve yiğitlikle ilişkilendirilerek Türk hükümdarlarının isim ve unvanlarında kullanılmış, yelesiyle Alplerin uzun saçları arasında ilişki kurulmuştur. Mezar taşlarında aslan tasvirlerinin görülmesinin sebebi olarak araştırmacılar, aslanın ölen kişinin ruhuna gökyüzü seyahatinde yardımcı olduğu görüşünde hemfikirdir.
Başlangıçta Şamanizm gibi eşitlikçi ve natüralist bir inancı benimseyen Türkler, Şamanist inanç doğrultusunda hayvanların ve doğanın kutsallığı çerçevesinde; kurttan türeme, ağaç kovuğundan doğma gibi efsaneler ile varoluş mitoslarını oluşturmuşlardır. Aslan “zafer kazanan, iyilik getiren ve aydınlık veren” bir hayvan olarak kabul edilmiştir. Yine aynı şekilde güç, kuvvet, hâkimiyet ve hükümdarlığı sembolize eden bir simge olarak kullanılan aslan; Türk tarihinin en başından itibaren birçok Türk devletinde paraların üstünde, bayraklarda, hükümdar tahtlarında, mimari eserlerde, gerek sözlü gerekse yazılı pek çok edebi eserde yer almıştır. Hun Türklerinden başlayarak Kök Türkler, Uygurlar, Karahanlılar (Arslanhanlılar), Büyük Selçuklu ve Anadolu Selçuklu Devletlerinde aslan kelimesi kimi zaman doğrudan doğruya hükümdarlara isim olurken kimi zaman da hükümdarlar bu ismi sembolik anlamlarından yola çıkarak unvan olarak almışlardır. Ayrıca Osmanlı Devleti döneminde de güç ve ihtişamın bir göstergesi olarak görülen aslanlar, saraylarda “aslanhane” denilen özel bölümler yaptırılmak suretiyle beslenmiştir.
Çok ilginçtir, okuduğum bir makalede Saadettin Gömeç, Türk milletinde iki büyük kolun yönetim alanında Türk milletine hizmet ettiğini söyler ve Kurt (Aşina) soyundan gelenlerin hükümdar; Tonyukuk başta olmak üzere aslan soyundan gelenlerin ise vezir olarak Türk tarihinde önemli bir yere sahip olduklarının tespitini yapar. Dolayısıyla Türk devlet geleneğinde kurt ata ile aslan ata kökenliler omuz omuza vererek yüzyıllarca Türk milletine hizmet etmişlerdir. Hunlardan itibaren kullanılmaya başlayan aslan isminin en çok ve yoğun olarak görüldüğü devlet Karahanlılardır.
Hun dönemine ait kurganlardan çıkarılarak günümüze kadar ulaşan pek çok eserde aslan figürü yer almaktadır. Bununla beraber üzerinde aslan figürlerinin bulunduğu en önemli eserler; Esik Kurganı’ndan çıkarılan “Altın Elbiseli Adam” ve Pazırık Kurganı’ndan çıkarılan “Pazırık Halısı”dır. Yine Uygur Türklerinde hükümdarlar, unvanlarının tamamlayıcısı olarak aslan kelimesini kullanmıştır; “Arslan Han Uygurları” tabiri Çin kaynaklarında geçmektedir. Eski Türkçede “yalnguk” insan demektir. Uygur metinlerinde “yalngukların arslanı iligler” yani “insanoğlunun aslanı hakanlardır” bilgisi kayıtlarda yer almaktadır.
